Giày không có tên trong danh sách: huy chương vàng Asian Games của Toxanbayeva bị đình chỉ

Tại chặng cuối của cuộc đua nữ, Yasmina Toxanbayeva (Kazakhstan) cắt vạch trong tư thế người về đích đầu tiên. Khán đài vỡ ra thành tiếng vỗ tay. Cô dừng lại, hai tay chống lên đầu gối, hít thở. Vài phút sau, một lá thư từ ban kỹ thuật được chuyển tới Liên đoàn Điền kinh Thế giới. Nội dung ngắn: đôi giày trên chân cô không có tên trong danh sách thiết bị được phê duyệt. Kết quả bị đình chỉ, chờ khiếu nại. Một tấm huy chương vàng Asian Games biến thành hồ sơ hành chính. Trái bóng lăn qua định mệnh, và tôi đã chọn đứng lại để nhìn nó. Tôi theo dõi các cuộc đua đường dài nữ châu Á đã nhiều năm. Ở đó, huy chương bị tước vì doping, vì lỗi kỹ thuật, vì một trọng tài đọc sai số áo. Lần này khác. Người ta không hỏi vận động viên đã dùng gì. Người ta hỏi đôi giày của cô được ai phê duyệt. Asian Games là sân chơi cấp châu lục, nơi thành tích không chỉ thuộc về cá nhân mà thuộc về cả một nền thể thao. Các nội dung đường chạy tại đây vận hành dưới hệ thống luật kỹ thuật của Liên đoàn Điền kinh Thế giới. Trong kỷ nguyên giày có tấm carbon, hệ thống đó bổ sung một tầng kiểm soát mới: mọi mẫu giày dùng trong thi đấu đường dài phải nằm trong danh sách được phê duyệt và công bố công khai. Câu chuyện của Toxanbayeva nằm gọn trong tầng kiểm soát ấy. Cô về nhất với thời gian 3:22:20, hơn người xếp sau gần bốn phút. Một khoảng cách lớn ở một giải vô địch châu lục. Ban kỹ thuật của Asian Games không tự mình hủy kết quả. Theo phát biểu được ghi nhận, họ viết thư cho Liên đoàn Điền kinh Thế giới để xác định tính hợp lệ của đôi giày. Kết quả được giữ ở trạng thái tạm thời. Toxanbayeva khiếu nại lên ban hội thẩm. Cho tới lúc này, chưa có phán quyết cuối cùng nào. Ý nghĩa của tình huống nằm ở chỗ chưa có gì kết thúc. Truyền thông quốc tế giật tít rằng huy chương vàng đã bị tước. Đó là cách đọc quá dứt khoát cho một hồ sơ còn đang mở. Để hiểu vì sao một đôi giày có thể xóa tên một người khỏi bảng kết quả, cần nhìn vào cách luật vận hành. Quy định giày thi đấu của Liên đoàn Điền kinh Thế giới ra đời để chặn đứng một cuộc chạy đua công nghệ không có giới hạn. Khi những mẫu giày đế dày, có tấm carbon và bọt siêu nhẹ bắt đầu tạo ra những bước nhảy thành tích, liên đoàn buộc phải đặt điều kiện: mẫu giày phải được đăng ký, phải được đưa ra thị trường đại chúng trong khoảng thời gian quy định, và phải có mặt trên nền tảng phê duyệt chính thức. Cơ chế này áp dụng cho cả marathon lẫn đi bộ thể thao. Nó không phân biệt một vận động viên hàng đầu châu lục với một người chạy phong trào. Nghĩa là: một đôi giày chưa được phê duyệt, dù tốt đến đâu, vẫn là đôi giày không được phép chạm vạch xuất phát. Vụ việc của Toxanbayeva cho thấy danh sách phê duyệt đã chuyển từ văn bản hành chính thành công cụ cưỡng chế thật. Trước đây, tranh chấp giày thi đấu thường kết thúc ở mức cảnh báo. Giờ đây, nó chạm tới huy chương vàng. Phía sau lá thư ấy là một chuỗi hệ quả. Kết quả bị đình chỉ. Huy chương vàng được dự kiến chuyển cho Danzengquzong (Trung Quốc). Huy chương bạc về tay Ma Li (Trung Quốc), huy chương đồng về tay Yukiko Umeno (Nhật Bản). Bảng xếp hạng sau điều chỉnh phản ánh trật tự truyền thống của điền kinh đường dài nữ châu Á: Trung Quốc dẫn đầu về chiều sâu lực lượng, Nhật Bản bám sát, các quốc gia Trung Á xuất hiện lẻ tẻ với những cá nhân đơn lẻ. Chi tiết này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Việc Trung Quốc đưa hai vận động viên vào nhóm dẫn đầu nói lên một chiến lược tuyển chọn có tổ chức. Việc Kazakhstan có một người về nhất rồi bị loại khỏi kết quả nói lên điều ngược lại: một nền thể thao có chiều sâu mỏng thường chỉ sản sinh một cá nhân kiệt xuất, và cá nhân ấy gánh toàn bộ kỳ vọng. Tôi viết tiểu sử, nhưng thực ra tôi đang lưu giữ những trận đấu mà không ai ghi bàn. Trong nhiều năm ghi chép về các cuộc đua đường dài nữ, tôi nhận ra một mẫu hình lặp lại. Quốc gia có hệ thống đào tạo dày thì sai sót của một người được người khác bù đắp. Quốc gia mỏng thì sai sót của một người trở thành bài học của cả nền thể thao. Có một điểm bất nhất trong cách vụ việc được ghi nhận mà ít ai chú ý. Một số nguồn gọi Toxanbayeva là vận động viên đi bộ thể thao, số khác đặt cô vào nội dung marathon nữ. Hai nội dung này chịu hai bộ luật kỹ thuật khác nhau. Đi bộ thể thao có hệ thống giám định riêng về mất tiếp xúc và gập gối. Marathon không có hệ thống đó. Xác định sai nội dung sẽ làm sai toàn bộ chuỗi lập luận phía sau, kể cả việc xác định điều khoản nào bị vi phạm. Song song đó là một câu hỏi về trách nhiệm. Khi một vận động viên bước ra vạch xuất phát với đôi giày không có tên trong danh sách, ai đã kiểm tra? Nhà tài trợ cung cấp thiết bị, huấn luyện viên, hay chính cô? Luật chỉ ghi tên người mang giày. Nhưng quy trình của một đội tuyển quốc gia vốn phải có bước rà soát trang thiết bị trước giải. Một lỗ hổng ở khâu ấy không phải lỗi tập luyện, mà là lỗi hệ thống. Và có một điều cần nói rõ, bởi nó thường bị trộn lẫn: vụ việc này thuộc nhóm vi phạm trang thiết bị. Nó nằm ngoài hoàn toàn phạm vi doping. Gọi tên nó bằng ngôn ngữ của doping là một sai lầm về bản chất, và nó gây tổn hại cho người bị nêu tên. Toxanbayeva có thể mất tấm huy chương vàng. Cô ấy không cần tấm huy chương để chứng minh mình đã thắng. Nhưng cô ấy xứng đáng được biết lý do, một cách rõ ràng và đúng nội dung thi đấu. Thể thao nữ không cần được cứu, cần được nhìn nhận. Và đôi khi, được nhìn nhận có nghĩa là được hỏi đúng câu hỏi.