Cầu lông nữ Việt Nam: bình đẳng tiền thưởng, bất bình đẳng dữ liệu

Trong ba ngày cuối của một giải cầu lông quốc gia tổ chức tại Hải Phòng, bán kết và chung kết đơn nữ được xếp vào sân số 3, sân xa khán đài chính nhất. Đêm chung kết, tôi ngồi ở hàng ghế thứ hai và đếm: 61 người, trong đó 22 người thuộc ban huấn luyện, hậu cần và phụ huynh của hai vận động viên. Hai tiếng sau, chung kết đơn nam diễn ra ở sân số 1, ngay dưới khán đài chính. Tôi đếm tới 940 thì dừng, vì khu vực tôi đứng đã tắt đèn. Về nhà, tôi làm việc tôi vẫn làm sau mỗi giải: mở sổ, tìm dữ liệu để đối chiếu. Tốc độ cầu trung bình của các trận nữ? Không có. Số pha cầu dài trên 20 nhịp? Không có. Số phút thi đấu thực tế của từng tay vợt nữ trong cả giải? Không có. Tôi có 61, có 940, rồi sau đó là một trang giấy trắng. Sân chơi không cân sức, nhưng trái bóng vẫn tròn và vẫn lăn. Vấn đề nằm ở chỗ người ta chỉ chịu ghi lại nó khi trái bóng ấy lăn trên sân số 1. Nói cho công bằng: ở cấp độ BWF World Tour, tiền thưởng nhánh nam và nhánh nữ bằng nhau theo quy chế. Cầu lông thuộc nhóm rất ít môn thể thao áp dụng bình đẳng tiền thưởng bắt buộc ở hệ thống giải cao nhất. Một giải Super 1000, Super 750 hay Super 500 đều chia đều quỹ thưởng cho hai nhánh. Đây là điều mà bóng đá nữ, bóng rổ nữ hay bóng chuyền nữ ở phần lớn quốc gia vẫn chưa làm được. Nhưng hệ thống giải là một cái thang rất dài. Trên cùng là World Tour Finals, rồi Super 1000, 750, 500, 300, 100; bên dưới là International Challenge, International Series, Future Series — nơi phần lớn tay vợt Việt Nam thực sự kiếm điểm. Khoảng cách giữa một giải Super 1000 và một giải International Challenge nằm ở toàn bộ hạ tầng xung quanh: phòng tập thể lực, bác sĩ, chuyên gia phân tích video, người tập đối kháng cùng trình. Trong bản đồ khu vực, Thái Lan và Indonesia là hai thế lực đã ổn định suất dự Olympic; Nhật Bản và Hàn Quốc thống trị nhóm đầu thế giới ở nội dung đơn nữ. Việt Nam nằm ở nhóm bám đuổi, và điều đáng chú ý là nhánh nữ của Việt Nam lại là nhánh mang về những suất dự Olympic gần đây. Nghĩa là ở đây, phụ nữ đang gánh thành tích, trong khi nguồn lực và sự chú ý vẫn chảy về phía nam. Phần này tôi muốn dành cho số liệu. Và đó cũng chính là vấn đề. Khi tôi lập một bảng theo dõi cho đơn nữ Việt Nam trong một mùa giải — gồm bốn cột: số trận, số nhịp cầu trung bình mỗi pha, tỉ lệ thắng ở khu vực lưới, tỉ lệ lỗi tự đánh hỏng — tôi điền được đúng một cột. Cột số trận. Ba cột còn lại trống, không phải vì tôi lười, mà vì không có ai ghi chúng. Trong khi đó, ở các trận đơn nam cùng giải, ban tổ chức vẫn bố trí người ghi chép điểm số theo từng pha để phục vụ bảng điện tử. Khoảng trắng ấy có hệ quả rất cụ thể. Không có dữ liệu nhịp cầu, huấn luyện viên không biết bài tập thể lực nào đang trả tiền. Không có tỉ lệ lỗi tự đánh hỏng ở nửa cuối ván, không ai phát hiện ra tay vợt của mình sụp ở phút thứ ba mươi lăm vì thiếu sức bền yếm khí. Không có dữ liệu khu vực lưới, việc ghép cặp đánh đôi trở thành phán đoán bằng mắt. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi thi đấu của tôi ở các giải trong nước nhiều năm, vấn đề thể lực của đơn nữ Việt Nam mang hình dạng rất giống vấn đề của lứa U18 mà tôi từng viết: người ta ép tập thể lực để lấy kết quả ngắn hạn, trong khi nền kỹ thuật bị bỏ lại phía sau. Một tay vợt nữ mười chín tuổi có thể vô địch giải trẻ nhờ chạy nhiều hơn đối thủ, nhưng khi ra sân quốc tế, thứ quyết định lại là chất lượng cú đánh đầu tiên sau giao cầu — thứ em chưa từng được dạy kỹ. Về lịch thi đấu, đây là chỗ áp lực tích lũy. Một tay vợt nữ muốn giữ vị trí trong nhóm đầu phải chơi liên tục mười, mười một giải mỗi năm để bảo vệ điểm xếp hạng, trong khi chu kỳ lấy vé dự Olympic chỉ kéo dài khoảng một năm và tính điểm theo suất đại diện quốc gia. Nghĩa là một chấn động nhỏ ở cổ chân không chỉ khiến cô ấy mất một giải; nó có thể khiến cả một quốc gia mất suất. Nhưng tôi chưa từng thấy một bảng theo dõi khối lượng thi đấu nào cho nhánh nữ được công bố ở giải trong nước. Về mặt đội ngũ, tôi thường hỏi một câu đơn giản ở mỗi giải: đội nữ có bao nhiêu người? Câu trả lời phổ biến là một huấn luyện viên, một trợ lý, và không có ai lo hồi phục. Không có chuyên gia thể lực riêng, không có bác sĩ riêng, không có người tập đối kháng cùng trình. Tay vợt nữ số 1 phải tập đối kháng với đồng đội nam, và đó là ẩn số lớn nhất trong bài toán phát triển: cường độ tập bị đẩy lên, nhưng nhịp điệu cầu thì khác hoàn toàn so với đối thủ nữ thật. Về mặt kinh tế, quỹ thưởng một giải Super 1000 lớn hơn nhiều lần một giải Super 100, và một giải International Challenge còn thấp hơn nữa. Nhưng phần chênh lệch lớn nhất giữa hai nhánh không nằm ở tiền thưởng. Nó nằm ở hợp đồng tài trợ cá nhân, ở giá bản quyền phát sóng, ở số giờ lên sóng truyền hình. Một nhãn vợt lớn ký hợp đồng với tay vợt nam trong nhóm ba mươi thế giới có thể trả cao hơn nhiều lần so với người đồng hạng ở nhánh nữ, dù cả hai chơi trong cùng một hệ thống giải có mức thưởng bằng nhau. Mỗi bản hợp đồng là một câu chuyện người ta chọn cách kể bằng con số. Khi người ta không chịu đo lường nhánh nữ, thứ duy nhất còn lại trên bàn là dữ liệu của nhánh nam. Ở đây tôi muốn phản đối một phản xạ mà chính tôi từng có. Nhiều người, khi nói về bất bình đẳng trong thể thao nữ, mở đầu bằng tiền thưởng. Với cầu lông, cách mở đầu đó sai địa chỉ. BWF đã trả bằng nhau. Nếu cứ hô to rằng cầu lông nữ bị trả thấp hơn, chúng ta tự làm mất uy tín của chính mình và trao cho người phản bác một lý lẽ quá dễ. Chỗ đau thật của cầu lông nữ không nằm ở bảng chia tiền. Nó nằm ở hệ thống ghi chép, ở lịch phát sóng, ở việc một trận chung kết nữ bị xếp ra sân số 3 và không ai thấy điều đó là bất thường. Bình đẳng không phải là cùng một vạch xuất phát, mà là cùng một đoạn đường được soi sáng. Một điểm phản trực giác nữa: xây dựng đội tuyển nữ quanh một ngôi sao duy nhất là chiến lược đắt và mong manh. Khi cả một nền cầu lông nữ chỉ có một cái tên đủ tầm đi Olympic, mọi khoản đầu tư đều phụ thuộc vào đầu gối của một người. Chỉ số đáng theo dõi không phải điểm xếp hạng cao nhất của người số 1, mà là khoảng cách giữa người số 1 và người số 5 trong nước. Ở Việt Nam, theo ghi chép của tôi, khoảng cách đó lớn hơn khoảng cách giữa tay vợt nữ số 1 Việt Nam và nhóm hai mươi lăm thế giới. Điều tôi muốn thấy trong mùa giải tới không phải một tấm huy chương. Tôi muốn thấy một bảng thống kê đủ bốn cột cho các trận đơn nữ, một người ghi chép ngồi ở sân số 3, và một dòng dữ liệu về nhánh nữ được công bố cùng ngày với nhánh nam. Ngày nào việc đo lường trở thành bình thường, ngày đó sân mới thật sự cân.