Năm 2026 trên bàn cờ: Liên Xô tan rã, châu Á lên ngôi, Việt Nam thiếu biên bản

Ngày 16 tháng 12 năm 2026, tại giải vô địch quốc gia Hungary ở Budapest, Judit Polgar hoàn tất chuẩn Grandmaster thứ ba khi vừa bước qua tuổi 15 được bốn tháng. Kỷ lục của Bobby Fischer, lập năm 2026 ở tuổi 15 và 6 tháng, đứng vững 33 năm và bị phá trong một căn phòng vắng khán giả: không loa, không cổ động viên, chỉ có đồng hồ bấm và tiếng bút chì chạy trên tờ biên bản.

Mười ngày sau, ngày 26 tháng 12 năm 2026, Liên bang Xô viết chấm dứt tồn tại. Với làng cờ, đó là một thay đổi hành chính rất cụ thể. Những kỳ thủ từng bước ra đấu trường dưới một lá cờ sẽ lần lượt khoác lá cờ Nga, Ukraine, Gruzia, Armenia, Azerbaijan, Uzbekistan. Liên đoàn Cờ vua Quốc tế (FIDE) phải xếp lại danh sách thành viên, và xếp lại cả hệ thống vòng loại vốn được thiết kế cho một thế giới hai cực.

Ở Việt Nam, tháng 12 năm 2026 trôi theo nhịp khác. Trong các câu lạc bộ ở Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, những nhóm chơi cờ vẫn giữ thói quen cũ: chép tay các ván đấu nước ngoài từ bản tin gửi về, rồi ngồi bình lại với nhau đến khuya. Garry Kasparov giữ vị trí số một thế giới suốt năm 2026. Ở đây, rất nhiều người biết tên ông từ trước khi từng nhìn thấy một ván cờ của ông được in trọn vẹn.

Khoảng cách giữa một nhóm chơi cờ ở Việt Nam năm 2026 và một phòng thi đấu ở Budapest được đo bằng hồ sơ lưu trữ.

Trường phái cờ vua Xô viết mà cả thế giới noi theo vận hành bằng những thứ rất đời thường: một người trợ thủ ngồi trước, ghi chép và dò lỗi cho kỳ thủ chính; một kho biên bản được phân loại để tra cứu; và một lịch thi đấu dày đặc quanh năm, đủ để mỗi nước đi đều có người đối chiếu. Khi liên bang tan rã, ba thứ ấy không bốc hơi. Chúng tản ra. Người ta mang theo sách, mang theo trí nhớ, mang theo cách làm việc.

Hệ số Elo được FIDE áp dụng từ năm 2026, và đến năm 2026 nó đã thành đơn vị đo lường chuẩn của làng cờ. Một kỳ thủ không đấu với đối thủ có hệ số thì không có hệ số. Một ván cờ không được ghi lại thì không tồn tại trong bất kỳ kho dữ liệu nào. Một giải đấu không được thống kê thì không có gì để trình bày với nhà tài trợ. Cờ vua quốc tế năm ấy vận hành trên một hệ thống ghi chép; cờ vua Việt Nam vận hành trên trí nhớ.

Trong nhiều buổi theo dõi các ván đấu ở các câu lạc bộ phía Nam, tôi để ý một chi tiết nhỏ. Người chơi giỏi nhất trong phòng thường là người nhớ nhiều ván nhất, chứ chưa chắc là người tính xa nhất. Họ nhớ bằng tai, nghe kể lại, thuộc lòng từng biến. Cách học ấy hiệu quả đến một mức nào đó rồi dừng lại. Ký ức không tra cứu được, không sao chép được, không truyền được cho người tiếp theo trong một buổi tối.

Người ta nói tốc độ, nhưng ở bàn cờ tôi tìm thấy thời gian.

Năm 2026 còn có một dấu mốc khác. Tại Manila, Xie Jun đánh bại Maia Chiburdanidze trong trận tranh ngôi vô địch thế giới nữ và trở thành kỳ thủ châu Á đầu tiên giữ ngôi hậu. Cùng năm, chị gái của Judit là Zsuzsa Polgar cũng hoàn tất chuẩn Grandmaster. Một thiếu nữ Hungary phá kỷ lục của Fischer, một kỳ thủ Trung Quốc hạ đương kim vô địch nữ. Cả hai đều là sản phẩm của những chương trình đào tạo có người thiết kế, có sách, có lịch, có người ghi chép.

Điều đó khiến câu chuyện năm 2026 ở Việt Nam rõ ràng hơn. Vấn đề không nằm ở chỗ thiếu người tính giỏi. Vấn đề nằm ở chỗ những người tính giỏi nhất không để lại dấu vết nào cho người đến sau. Một ván cờ hay được chơi hết, người chơi nhớ nó vài tháng, rồi quên. Nó không bị phản bác, không bị cải tiến, không được truyền lại.

Ở tầng tổ chức, giải đấu trong nước năm ấy chủ yếu dựa vào vài giải phong trào theo mùa. Cửa ra quốc tế thì hẹp và đắt: muốn có hệ số phải ra nước ngoài, muốn ra nước ngoài phải có suất, muốn có suất phải được biết đến. Đó là một vòng tròn khép kín, và phần khó nhất nằm ở mắt xích đầu tiên.

Ở tầng đối thủ, bức tranh thế giới năm 2026 có ba cực rõ rệt. Khối Xô viết đang tan nhưng vẫn giữ lực lượng đông đảo nhất. Hungary, một quốc gia nhỏ hơn nhiều, tạo ra kết quả vượt trội nhờ một gia đình chọn đúng phương pháp. Châu Á xuất hiện lần đầu ở vị trí người dẫn đầu một ngôi vô địch thế giới. Việt Nam đứng ngoài cả ba cực ấy, không vì thiếu người, mà vì chưa có ai làm công việc ghi chép.

Kết luận dễ nghe nhất, và cũng sai nhất, là cờ vua Việt Nam thiếu tài năng và thiếu máy móc. Máy tính cờ vua năm 2026 còn yếu; ngay cả những phần mềm mạnh nhất thời đó cũng thua kỳ thủ hàng đầu, nên lý do thiếu máy không giải thích được khoảng cách. Thứ còn thiếu rẻ hơn nhiều: một cuốn sổ ghi ván đấu, một người chịu trách nhiệm chép lại, một lịch thi đấu đều đặn trong năm, và một người dịch tài liệu nước ngoài. Một nền cờ vua mạnh cần những người đa môn (polymath): người chơi, người ghi chép, người tổ chức, người dịch.

Cũng cần nói thẳng về câu chuyện Polgar. Nhiều người sẽ đọc kỷ lục của Judit như bằng chứng cho thiên tài bẩm sinh. Bố của chị, László Polgar, kể một câu chuyện khác: một chương trình giáo dục được thiết kế từ trước khi các con biết đọc, có giáo trình, có huấn luyện viên, có thư viện. Phương pháp sinh ra kết quả; còn thiên tài thường là cách gọi cho phần việc chưa được nhìn thấy.

Một góc nhìn ngược nữa về năm 2026: việc Liên Xô tan rã không làm cờ vua thế giới yếu đi. Nó làm kiến thức tản ra, và tản ra nghĩa là có thể sao chép, dịch lại, mua lại. Với một nền cờ vua non, đây là cánh cửa mở muộn nhưng có thật. Điều kiện duy nhất là phải có người đứng ở cửa để nhận, và phải có sổ để ghi.

Bảng hệ số Elo đo kết quả, không đo vai trò. Người chơi ở bàn khó nhất của đội, người nhận những thế cờ xấu để giành phần thắng cần thiết, thường kết thúc năm với hệ số thấp hơn công sức thật của mình. Năm 2026, Việt Nam không có ai trong bảng hệ số ấy. Nhưng ngay cả khi có, bảng ấy cũng chỉ kể được một nửa câu chuyện.

Trong im lặng khán đài, tương lai ngồi trước bàn cờ.

Năm 2026 khép lại với hai dấu mốc đối nghịch: một đế chế cờ vua tan rã và một kỳ thủ châu Á lần đầu đoạt ngôi vô địch thế giới nữ. Cả hai đều chỉ về cùng một hướng: sức mạnh của một nền cờ vua nằm ở số người chịu ngồi lại ghi chép, chứ không nằm ở số người biết chơi. Vén màn những tờ biên bản cũ, tôi gặp cả một thế hệ đang tự học, và một cuốn sổ vẫn còn trống. Ai sẽ là người đầu tiên ngồi viết lại những ván cờ của mình?