Jelena Jankovic và Expo 2027: Khi cựu số 1 thế giới trở thành người mở cửa quê hương

New York, một buổi sáng cuối tháng Năm. Tôi đang sửa lại đoạn kịch bản cho bộ phim tài liệu về điền kinh Olympic thì điện thoại rung. Một đồng nghiệp ở châu Âu gửi tin: Jelena Jankovic sẽ là đại sứ thương hiệu chính thức cho Specialised Expo 2027 Belgrade. Tôi đọc tin, rồi đọc lại. Ngoài cửa sổ, sân tennis cộng đồng gần nhà vẫn còn những vạch kẻ trắng đợi người bước tới. Tôi chợt nhớ đến hình ảnh cô gái Serbia với mái tóc đuôi ngựa, người từng đứng số 1 thế giới năm 2026 mà chưa một lần nâng cúp Grand Slam đơn. Có điều gì đó trong tin nhắn này khiến tôi dừng lại lâu hơn bình thường. Sân vận động trống không chỉ thiếu tiếng ồn — nó thiếu cả câu chuyện đang được kể. Và ở Belgrade, một câu chuyện mới đang bắt đầu được viết.

Cần đặt sự kiện này vào đúng khung của nó. Specialised Expo là một thể loại triển lãm quốc tế do BIE — Bureau International des Expositions, tổ chức liên chính phủ có trụ sở tại Paris — cấp phép và quản lý. Nó tách biệt khỏi World Expo và khỏi hệ thống ATP hay WTA. Belgrade 2027 sẽ diễn ra từ ngày 15 tháng 5 đến ngày 15 tháng 8 năm 2027, kéo dài 93 ngày, với chủ đề “Play for Humanity – Sport and Music for All”. Ban tổ chức dự kiến có hơn 140 quốc gia tham gia và khoảng 4 triệu lượt khách. Địa điểm chính nằm ở Surčin, hiện vẫn đang trong quá trình thi công.

Jankovic tham gia cùng một nhóm đại sứ gồm Usain Bolt, Thành Long và Lin Dan — những cái tên có độ nhận diện toàn cầu cao và ít tai tiếng. Cô được giới thiệu trong vai trò “đại sứ thương hiệu chính thức”, một vai trò đại diện theo hợp đồng, khác hoàn toàn với tư cách vận động viên thi đấu.

Lý lịch của cô, theo thông cáo, gồm: đứng số 1 thế giới năm 2026, 15 danh hiệu WTA đơn, và — theo cách diễn đạt của bài báo — “cầm cờ Serbia tại bốn kỳ Olympic”. Đây là điểm tôi sẽ quay lại ở phần sau, vì nó đáng được kiểm chứng.

Điều khiến tôi chú ý không nằm ở bản thân tin tức. Một cựu vận động viên trở thành đại sứ cho một sự kiện quốc gia là câu chuyện quen thuộc. Điều đáng nói nằm ở chỗ khác: bài báo mô tả vai trò này như một sự “đảo ngược” so với sự nghiệp thi đấu của cô. Trong suốt hai thập kỷ, cô mang hình ảnh Serbia đi khắp thế giới. Bây giờ, thế giới sẽ đến Serbia, và cô sẽ là người đứng ở cửa.

Theo quan sát của tôi trong hơn hai thập kỷ viết về thể thao, đây là một mô hình đã định hình rõ ràng, chứ không phải một sự kiện cá biệt. Tôi gọi nó là nền kinh tế hậu sự nghiệp của huyền thoại — nơi một vận động viên ưu tú, sau khi giải nghệ, chuyển hóa vốn thể thao thành vốn biểu tượng. Vốn đó không còn được đo bằng điểm xếp hạng, bằng tỷ lệ giao bóng hay bằng số danh hiệu. Nó được đo bằng khả năng xuất hiện, khả năng đại diện, và khả năng khiến người ta tin vào một điều gì đó.

Với Jankovic, con đường này có một đặc thù. Cô không đi vào ban điều hành WTA, không làm bình luận viên thường trực, cũng không mở học viện. Cô chọn con đường thể chế nhà nước — một dự án quốc gia. Đây là một nhánh riêng trong cây sự nghiệp của những người đã giải nghệ, và nó đòi hỏi một loại tư bản khác: tư bản biểu tượng quốc gia.

Điều đáng chú ý là giá trị của Jankovic trong vai trò này không đến từ thành tích thi đấu hiện tại — cô không còn thi đấu — mà đến từ tính liên tục của sự phục vụ quốc gia. Cô đã đại diện cho Serbia trong hai thập kỷ. Ban tổ chức không thuê một tay vợt; họ thuê một biểu tượng đã được kiểm chứng qua thời gian.

Nhìn vào quy mô sự kiện, 93 ngày và hơn 140 quốc gia dự kiến tham gia đặt ra một câu hỏi về vai trò thực tế của một đại sứ. Với một sự kiện kéo dài ba tháng và có mặt gần như toàn bộ cộng đồng quốc tế, vai trò của đại sứ vượt ra ngoài việc xuất hiện trong lễ khai mạc. Họ là kênh truyền thông thường trực, là gương mặt được lặp lại trong các chiến dịch quảng bá, là cầu nối giữa ban tổ chức và công chúng toàn cầu.

Tôi từng làm việc với các chiến dịch đại sứ tương tự trong lĩnh vực phim tài liệu. Điều tôi học được là: giá trị của một đại sứ không nằm ở việc họ nói gì trong buổi họp báo, mà ở việc họ có thể duy trì sự hiện diện trong suốt thời gian dài hay không. Đây là bài kiểm tra về sức bền truyền thông, không phải về kỹ năng.

Có một điểm kỹ thuật cần nói rõ, vì nó thường bị bỏ qua trong các bài tin thể thao. Expo vận hành như một hệ thống ngoại giao triển lãm, dưới luật của BIE. Điều này có nghĩa là mọi phân tích dựa trên hệ thống ATP hay WTA — điểm xếp hạng, quy tắc bắt buộc tham dự, hạt giống — đều không áp dụng được. Ở đây, đơn vị tham gia là quốc gia, không phải vận động viên. Động lực tham gia là ngoại giao, không phải điểm số.

Việc Jankovic đứng trong đội ngũ đại sứ cùng với Usain Bolt, Thành Long và Lin Dan cũng nói lên điều gì đó về cách ban tổ chức định vị cô. Đây là nhóm đại sứ có độ nhận diện toàn cầu cao, ít tranh cãi, và trải dài trên nhiều lĩnh vực — điền kinh, điện ảnh, cầu lông. Sự hiện diện của một tay vợt trong nhóm này cho thấy tennis vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong kho tàng biểu tượng quốc gia của Serbia.

Lịch sử thể thao cho thấy một hiệu ứng có thể đo lường được: khi một quốc gia có một thần tượng thể thao tầm cỡ thế giới, tỷ lệ tham gia thể thao cơ sở của quốc gia đó thường tăng lên trong thập kỷ tiếp theo. Serbia là một ví dụ điển hình. Thế hệ của Jankovic và Ana Ivanovic, cùng với Novak Djokovic, đã biến một quốc gia nhỏ ở Balkan thành một thế lực tennis toàn cầu. Nếu Expo 2027 kích hoạt chủ đề thể thao một cách nghiêm túc, có khả năng chúng ta sẽ thấy một làn sóng tham gia mới trong khu vực.

Đây là điều tôi muốn nhấn mạnh: giá trị lâu dài của một đại sứ thể thao không nằm ở những bức ảnh họ chụp cùng quan chức, mà ở khả năng truyền cảm hứng cho một thế hệ chưa từng thấy họ thi đấu. Jankovic đã giải nghệ. Cô không còn giao bóng trước hàng vạn khán giả. Nhưng tên cô vẫn còn sức nặng ở quê nhà, và đó là thứ ban tổ chức mua.

Một điều khác đáng suy nghĩ là thời điểm. Với sự kiện còn hai năm nữa mới khai mạc, việc công bố đại sứ từ bây giờ là một nước đi chiến lược. Nó tạo ra một chu kỳ truyền thông dài, thay vì một khoảnh khắc ngắn. Ban tổ chức đang mua thời gian, và Jankovic là một phần trong khoản đầu tư đó.

Để hiểu rõ hơn về con đường của Jankovic, cần nhìn lại phong cách thi đấu của cô. Cô thuộc nhóm đấu phòng ngự phản công, với khả năng di chuyển và trả giao bóng hàng đầu. Cô không có một vũ khí hủy diệt nào — không có cú giao bóng tạo điểm miễn phí, không có cú thuận tay xuyên phá. Thay vào đó, cô sống bằng sự bền bỉ, bằng khả năng kéo dài các pha bóng, và bằng khả năng biến một trận đấu thành cuộc chiến thể lực.

Modric không chạy nhanh nhất, nhưng từng bước chạy của anh ấy đều có ý định. Jankovic cũng vậy. Cô không đánh mạnh nhất, nhưng từng cú đánh của cô đều có mục đích. Đó là lý do cô có thể đứng số 1 thế giới vào năm 2026 mà không cần một danh hiệu Grand Slam. Cô không thắng bằng những khoảnh khắc chói lọi; cô thắng bằng sự tích lũy. Trong suốt mùa giải 2026, cô vào sâu ở hầu hết các giải đấu lớn, và chính sự ổn định đó đã đưa cô lên đỉnh.

Năm 2026 là năm đỉnh cao của Jankovic. Cô vào chung kết US Open nhưng thua Serena Williams. Cô vào bán kết ở nhiều giải khác nhưng không thể vượt qua bước cuối cùng. Điều này khiến sự nghiệp của cô trở thành một chủ đề gây tranh cãi trong giới phân tích. Có người cho rằng cô may mắn khi đạt số 1 trong giai đoạn chuyển giao giữa các thế hệ. Có người cho rằng cô là nạn nhân của một hệ thống tính điểm thưởng cho sự ổn định hơn là đỉnh cao. Cả hai quan điểm đều có lý, nhưng chúng bỏ qua một điều đơn giản hơn: để đứng số 1 thế giới, bạn phải thắng rất nhiều trận đấu, trong nhiều tuần, trên nhiều mặt sân khác nhau. May mắn không đưa ai lên đỉnh trong mười tháng. Sự bền bỉ mới làm được điều đó.

Serbia là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử tennis. Với dân số chưa đến bảy triệu người, quốc gia này đã sản sinh ra ba tay vợt từng đứng số 1 thế giới — Jankovic, Ana Ivanovic và Novak Djokovic — trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Đây là một mật độ thành tích mà không một quốc gia lớn nào sánh được trong cùng giai đoạn.

Điều gì tạo nên hiện tượng này? Các nhà phân tích thường nhắc đến hệ thống đào tạo của Serbia, sự đầu tư của nhà nước sau khi đất nước ổn định chính trị, và một thế hệ trẻ lớn lên với niềm tin rằng họ có thể cạnh tranh ở đẳng cấp cao nhất. Nhưng có một yếu tố ít được nhắc đến hơn: hiệu ứng cộng hưởng. Khi một tay vợt Serbia thành công, nó tạo ra một làn sóng niềm tin cho những người đi sau.

Nhìn ra ngoài lĩnh vực thể thao, mô hình đại sứ hậu sự nghiệp đã trở thành một phần quen thuộc của nền kinh tế biểu tượng. Roger Federer, sau khi giải nghệ, vẫn là một trong những gương mặt quảng cáo giá trị nhất thế giới. Serena Williams chuyển sang đầu tư và sản xuất phim. Usain Bolt thử sức với bóng đá rồi trở thành gương mặt đại diện cho nhiều thương hiệu.

Jankovic chọn một con đường khác. Cô gắn mình với một dự án quốc gia, một không gian biểu tượng không thể tách rời khỏi bản sắc Serbia. Sau khi rời sân, điều cô theo đuổi dường như là ý nghĩa hơn là thu nhập. Đây là một lựa chọn nói lên nhiều điều về cách cô nhìn lại sự nghiệp của chính mình.

Specialised Expo có một lịch sử lâu dài. Kể từ khi BIE được thành lập năm 2026, nhiều kỳ triển lãm chuyên đề đã được tổ chức ở các quốc gia khác nhau, mỗi kỳ tập trung vào một chủ đề cụ thể như năng lượng, môi trường, hoặc nông nghiệp. Chủ đề “Play for Humanity – Sport and Music for All” của Belgrade 2027 là một lựa chọn thông minh, vì nó kết nối thể thao — một trong những ngôn ngữ phổ quát nhất — với âm nhạc, một ngôn ngữ phổ quát khác.

Việc chọn thể thao và âm nhạc làm chủ đề cũng phản ánh một xu hướng trong các kỳ expo gần đây: hướng đến công chúng đại chúng hơn là giới chuyên môn hẹp. Nếu ban tổ chức làm đúng, đây có thể là một kỳ expo có sức lan tỏa văn hóa rộng hơn nhiều so với các kỳ triển lãm chuyên ngành truyền thống.

Nhưng có một chi tiết mà bài báo chọn không nhắc đến, và nó đáng được nói ra một cách thẳng thắn.

Jankovic đứng số 1 thế giới năm 2026 mà không giành một danh hiệu Grand Slam đơn nào. Đây là một trong những trường hợp hiếm hoi trong lịch sử WTA — một tay vợt đạt đỉnh cao nhờ sự ổn định xuyên suốt cả năm, chứ không nhờ sức mạnh ở các giải lớn. Cách đây nhiều năm, trong một lần trò chuyện với một cựu huấn luyện viên từng làm việc ở tour nữ, ông nói với tôi một câu tôi nhớ mãi: “Có những tay vợt sống bằng các trận chung kết. Có những người sống bằng bán kết. Jankovic sống bằng cả mùa giải.” Sự nghiệp của cô là bằng chứng cho một mô hình thành công không cần cúp lớn nhất.

Việc bài báo chọn nhấn mạnh vị trí số 1, 15 danh hiệu và lá cờ Olympic mà bỏ qua chi tiết này là một thao tác chọn lọc hồ sơ. Nó không sai về mặt sự kiện — những dòng đó đều đúng — nhưng nó định hình một bức chân dung có chủ đích. Trong ngành truyền thông thể thao, đây là cách làm tiêu chuẩn cho các thông cáo bổ nhiệm đại sứ. Người ta chọn những dòng đẹp nhất.

Vấn đề nằm ở chỗ: một hồ sơ được chọn lọc vẫn có thể đúng, nhưng nếu chúng ta chỉ đọc phần được chọn, chúng ta sẽ mất đi phần thú vị nhất của câu chuyện. Jankovic vĩ đại theo một cách khác với những người đoạt Grand Slam. Cô vĩ đại bằng sự bền bỉ. Việc đưa cô vào vai trò đại sứ cho một sự kiện kéo dài ba tháng — chứ không phải một khoảnh khắc — mang một sự hài hòa vô tình với chính sự nghiệp của cô. Sự kiện này không đo bằng một trận chung kết. Nó đo bằng 93 ngày.

Có một chi tiết khác cần kiểm chứng. Bài báo viết Jankovic “cầm cờ Serbia tại bốn kỳ Olympic”. Trong thực tế, vai trò cầm cờ thường được trao một lần, hiếm khi hai lần cho cùng một vận động viên. Khả năng cô tham dự bốn kỳ Olympic thì hợp lý hơn nhiều. Rất có thể cách diễn đạt này đã gộp hai khái niệm — tham dự và cầm cờ — thành một. Đây là loại chi tiết dễ bị sao chép mà không kiểm tra, và tôi khuyên bất kỳ ai muốn trích dẫn lại nên đối chiếu với hồ sơ của Ủy ban Olympic Serbia hoặc IOC trước.

Cũng cần nói thêm về rủi ro. Vai trò đại sứ gắn với một dự án nhà nước đặt thương hiệu cá nhân của Jankovic vào mối tương quan với thành công của dự án. Địa điểm Surčin vẫn đang thi công. Nếu tiến độ bị chậm hoặc sự kiện không đạt kỳ vọng về lượng khách, hình ảnh của cô cũng ít nhiều bị ảnh hưởng. Đây là một rủi ro có thể dự báo được, và nó không liên quan gì đến tennis.

Ngoài ra, các dự báo như “hơn 140 quốc gia” và “khoảng 4 triệu lượt khách” cần được đối chiếu với dữ liệu thực tế của các kỳ Specialised Expo trước đây trước khi được trích dẫn như sự thật. Trong nghề của tôi, một thông tin không nguồn là một thông tin chưa thể tin.

Câu chuyện Jankovic ở Expo 2027 vượt ra ngoài phạm vi tennis. Đó là câu chuyện về cách một quốc gia học cách nhìn lại chính mình qua những người con đã đi xa.

Khi khán đài trống, ta nghe rõ hơn tiếng thở của trận đấu. Và khi một vận động viên rời sân, ta nghe rõ hơn điều họ để lại. Jankovic để lại một hồ sơ không trọn vẹn theo tiêu chuẩn Grand Slam, nhưng trọn vẹn theo một tiêu chuẩn khác: sự hiện diện bền bỉ. Bóng đá không sống bằng bàn thắng — nó sống bằng nhịp tim của đám đông. Tennis cũng vậy. Và nhịp tim đó không ngừng đập khi vận động viên giải nghệ.

Điều tôi muốn theo dõi trong hai năm tới không nằm ở những bức ảnh đại sứ. Nó nằm ở một câu hỏi lớn hơn: liệu một thế hệ trẻ Serbia có tìm thấy trên sân tennis điều mà thế hệ của cô đã tìm thấy hay không?