Nước 2.c4 bị bỏ rơi: Khi quân trắng chọn con đường vòng để né lý thuyết

Tôi nhớ đêm đó ở một câu lạc bộ cờ ven sông Hàn, Đà Nẵng. Một cậu bé mười sáu tuổi, hệ số Elo chưa chạm 1800, ngồi đối diện một kỳ thủ đã ba mươi năm cầm quân. Sau 1.d4 d5, cậu không đẩy tốt c sang c4. Cậu đưa tượng lên f4 — London System. Người đối diện khựng lại, tay đặt hờ trên đồng hồ, mắt quét bàn cờ như đọc một câu văn viết bằng thứ tiếng cậu ta chưa từng được học. Tôi ngồi ghế bên, ghi chép, và nhận ra điều mà bốn mươi năm theo cờ dạy tôi: né tránh lý thuyết, đôi khi, lại là một lối chơi tàn nhẫn.

Đó là gốc của mọi câu chuyện quanh nước 1.d4 d5. Khi quân trắng đẩy 2.c4, cả một đại dương lý thuyết mở ra: Slav, Semi-Slav, Queen's Gambit Accepted, và Orthodox Queen's Gambit. Mỗi nhánh là một khu rừng biến thế, nơi một nước đi sai ở tầng thứ mười lăm có thể kết thúc ván đấu trước khi khán giả kịp hiểu chuyện gì đang diễn ra. Với phần lớn kỳ thủ nghiệp dư, và cả không ít kỳ thủ chuyên nghiệp, việc ghi nhớ bấy nhiêu là bất khả thi.

Vậy nên nhiều người cầm quân trắng chọn cách không chơi 2.c4. Họ từ chối bước vào khu rừng ấy. Cách chơi này không tham vọng — không ai ca ngợi một kỳ thủ cầm trắng chấp nhận chia đôi không gian ngay từ nước thứ hai. Nhưng kinh nghiệm đau đớn của rất nhiều người cầm quân đen kể một câu chuyện khác: Colle System, Trompowsky Attack, Torre Attack và London System, dù mang danh khiêm tốn, lại cực kỳ nguy hiểm. Quân đen buộc phải chuẩn bị cho từng hệ thống một.

Điều trớ trêu nằm ở đây. Quân đen dành hàng trăm giờ cho Slav, cho Semi-Slav, cho Queen's Gambit — những nhánh lý thuyết sâu hun hút. Rồi đối thủ bước ra và chơi London System. Mọi thứ đã học trở nên vô dụng trong một nước. Quân đen buộc phải tự nghĩ, tự dựng kế hoạch, tự đối mặt với một thế cờ không có sách nào dạy đúng.

Đó là lý do tôi theo dõi sát loạt sáu video hướng dẫn của IM Valeri Lilov. Ông là huấn luyện viên người Bulgaria, và cách ông tiếp cận vấn đề khiến tôi chú ý. Thay vì nhồi thêm lý thuyết, ông làm điều ngược lại: với mỗi hệ thống mà quân trắng dùng để né lý thuyết, ông chỉ ra một kế hoạch cụ thể cho quân đen. Sáu video, sáu cách trả lời. Ngoài bốn hệ thống kể trên, ông còn đi vào Catalan, Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov.

Tôi tưởng mình đã hiểu bàn cờ này. Rồi tôi ngồi lại, xem Lilov phân tích từng thế trận, và thấy mình lạc vào sâu trong chính mình — trong cách tôi từng nghĩ về cái gọi là khai cuộc nghiêm túc.

Điểm cốt lõi nằm ở chỗ: bốn hệ thống né tránh lý thuyết không phải bốn cách chơi yếu, mà là bốn thế trận khép kín, mỗi thế trận ép quân đen giải một bài toán khác nhau. London System dựng cấu trúc tượng f4, tốt e3, mã f3, rồi mở cánh vua bằng một đòn bẩy chậm rãi. Quân đen muốn sống phải biết chấp nhận trung tâm nhỏ hơn và phản công bằng đòn c5 hoặc e5 đúng nhịp, thường là đưa hậu lên b6 để nhắm vào tốt d4. Torre Attack đưa tượng lên g5, gây áp lực lên mã f6, và câu hỏi dành cho quân đen là: đổi quân hay giữ cấu trúc? Trompowsky Attack thì đưa tượng lên g5 ngay sau 1.d4, buộc quân đen chọn giữa mã c6 và mã d7, mỗi lựa chọn mở ra một thế cờ hoàn toàn khác.

Colle System là người anh cả của cả gia đình này. Cấu trúc tốt e3, tượng d3, mã f3, rồi đòn e4 giải phóng trung tâm — một kế hoạch đơn giản đến mức dễ bị xem thường, nhưng lại là cơn ác mộng với quân đen không quen nhịp độ ấy. Chống lại Colle, quân đen thường phải tranh thủ đẩy c5, phát triển tượng lên b7 và tìm cách chặn đứng đòn e4 trước khi nó nổ.

Rồi Lilov còn đi xa hơn, tới Catalan, Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov. Catalan là trường hợp thú vị nhất: quân trắng vẫn đẩy tốt c sang c4 nhưng giữ tượng trên g2 thay vì đưa vào hệ thống cổ điển, biến ván đấu thành cuộc chiến vị trí dài hơi mà quân đen phải hết sức kiên nhẫn. Blackmar-Diemer Gambit thì ngược lại hoàn toàn — một canh bạc hiến tốt ngay từ đầu, dành cho người muốn cháy hết mình trong ba mươi nước. Richter-Veresov là con đường vòng của những ai muốn tránh cả 2.c4 lẫn 2.Bf4, với mã f3 và tượng g5 xuất hiện sớm.

Điều đáng chú ý là không phải hệ thống nào trong số này cũng mới. London System đã tồn tại hơn một thế kỷ, từng bị giới tinh hoa xem là khai cuộc của người lười. Nhưng khi máy tính làm cạn kiệt các nhánh lý thuyết chính, những khai cuộc bị lãng quên ấy trở thành nơi trú ẩn hợp lý. Người chơi chúng không còn bị coi là yếu — họ được coi là khó lường.

Điểm mù của ký ức tập thể bắt đầu từ đây. Chúng ta vẫn tin chơi 2.c4 là đúng, là tham vọng, là bản lĩnh của một kỳ thủ trắng nghiêm túc. Và chúng ta coi London, Torre, Colle là lối chơi của người nhút nhát. Nhưng nhìn từ phía quân đen, sự thật ngược lại: người chơi 2.c4 bước vào sự chuẩn bị của đối thủ, còn người chơi London buộc đối thủ bước vào vùng không chắc chắn. Kẻ tưởng mình đang tấn công lại chính là người bị dẫn dắt.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi tại các giải phong trào ở miền Trung, nghịch lý này lặp lại nhiều lần. Tôi từng chứng kiến một kỳ thủ trẻ ở Đà Nẵng thắng liên tiếp ba ván trước những đối thủ hơn mình hai trăm Elo — tất cả bằng London System. Cậu không thuộc một biến thế Slav nào. Cậu chỉ hiểu một điều: đặt đối thủ vào thế phải tự nghĩ.

Sáu video của Lilov không dạy quân đen cách nhớ. Chúng dạy quân đen cách hiểu. Và đó là bài học lớn hơn mọi biến thế: trong cờ vua, thứ nguy hiểm nhất không phải nước đi bạn chưa từng thấy, mà là nước đi khiến bạn quên mất mình đang ở đâu.

Tôi tưởng bị lưu đày khỏi bàn cờ, hóa ra bàn cờ đưa tôi vào sâu trong chính mình. Bốn mươi năm qua, tôi học được rằng mỗi hệ thống né tránh lý thuyết là một lời thú nhận can đảm: người chơi nó thừa nhận mình không muốn đấu trí nhớ, mà muốn đấu tư duy. Trong kỷ nguyên mà máy tính đã giải mã gần hết các khai cuộc, việc dám bước ra khỏi con đường được vạch sẵn lại là hành động phản kháng đẹp nhất.

Có lẽ ở ván cờ tiếp theo tôi ngồi xem, tôi sẽ không còn nhìn London System như một lối tắt. Tôi sẽ nhìn nó như một câu hỏi gửi thẳng tới quân đen: ngươi đã sẵn sàng tự nghĩ chưa?